Friday, November 2, 2007

Αρχιτεκτονική και λογοτεχνία: Αρθρο στο ΒΗΜΑ ΙΔΕΩΝ 2.11.07

Η αφήγηση του κτηρίου, η κατασκευή του μυθιστορήματος

Από τον Αγιο Αυγουστίνο ως τον Ιταλο Καλβίνο και τον Ζορζ Περέκ, αρχιτεκτονική και λογοτεχνία έχουν διασταυρωθεί πολλές φορές, στην κοινή τους επιδίωξη να αφηγηθούν, να δημιουργήσουν, να αναδημιουργήσουν και να εκφράσουν τον χώρο. Στη λογοτεχνία εξωτερικοί και εσωτερικοί χώροιπόλεις, γειτονιές, δρόμοι, κτήρια και δωμάτια- εμφανίζονται ως τοποθεσίες όπου εξελίσσεται η εμπειρία της ζωής, αλλά και ως τόποι που φέρουν ορατά τα ίχνη του περάσματος του χρόνου, τόποι στους οποίους προβάλλουμε τις προσωπικές μας εμπειρίες και αναμνήσεις.
Εχοντας ο ίδιος σπουδάσει αρχιτεκτονική, πριν καταλήξω να αφιερωθώ αποκλειστικά στη συγγραφή, καταθέτω την ευγνωμοσύνη μου για αυτό το μεγάλο σχολείο που με βοήθησε αφάνταστα στην εργασία μου ως μυθιστοριογράφου. Οι αρχιτεκτονικές σπουδές είναι ένα πραγματικό Παν- επιστήμιο. Περιλαμβάνουν ένα πανόραμα γνώσης: Εικαστικά, Φιλοσοφία, Κοινωνιολογία, Σύνθεση, Μαθηματικά, Δομική, και όχι μόνον. Αποφοίτησα έχοντας στη φαρέτρα μου μια ποικιλία εφοδίων που αργότερα μου φάνηκαν κάτι παραπάνω από χρήσιμα στον νέο μου δρόμο. Ιδού λοιπόν μια μικρή αναφορά σε κάποιες κοινές αρχές σύνθεσης, αισθητικής και δομής.
εκκινηση- συλληψη Ολα στη λογοτεχνία αρχίζουν από ένα χάος στο οποίο ο δημιουργός καλείται να βάλει τάξη. Ο συγγραφέας δεν είναι παρά ένας επιμελητής χάους. Στήνει έναν ολόκληρο κόσμο, εγείρει μια ιστορία από το μηδέν, από ένα κενό (λευκό) χαρτί. Το ίδιο όμως και ο αρχιτέκτονας, ο οποίος εκκινεί από έναν άδειο χώρο, ένα οικόπεδο, όπου καλείται να «σηκώσει» μια κατασκευή. Η αρχική ιδέα του συγγραφέα μπορεί να είναι μια λέξη, ένας χαρακτήρας, μια κατάσταση. Η αρχική ιδέα του αρχιτέκτονα μπορεί να είναι μια χάραξη, ένα σχήμα, ακόμα και μια χειρονομία στον χώρο.
υλικα Τα υλικά του αρχιτέκτονα τα προσφέρει η φύση. Αμμος, νερό, ασβέστης, χώμα, πέτρα, ξύλο, σίδερο, μάρμαρο. Με αυτά κατασκευάζει τα μέρη του κτηρίου του: δωμάτια, ορόφους, παράθυρα, σκάλες, δημιουργώντας χώρο, δημιουργώντας ζωή. Τα υλικά του συγγραφέα τα προσφέρει η ζωή: μνήμη, πόνος, ενοχή, εκδίκηση και, κυρίως, έρωτας, θάνατος, εξουσία. Με αυτά κατασκευάζει χαρακτήρες, συγκρούσεις,
σχέσεις, δημιουργώντας αφήγηση, δημιουργώντας μύθο.
σχεδιασμοσ- κατασκευη Ο σχεδιασμός του κτηρίου ξεκινά από τη χάραξη, τον σκελετό, τον κάνναβο. Το οικοδόμημα υπακούει σε έναν μηχανισμό στήριξης ώστε η κατασκευή να είναι στατικά ασφαλής. Ο σχεδιασμός των περισσότερων μυθιστορημάτων ξεκινά επίσης από έναν σκελετό, ένα «δομικό πλέγμα». Μέρη, κεφάλαια, αλληλεπιδράσεις χαρακτήρων, κρίσιμες σκηνές. Τα μέρη οφείλουν να αλληλοϋποστηρίζονται, η «κατασκευή» να ισορροπεί μέσα από αιτιώδεις σχέσεις, μέσα από αλληλεπιδρώντα φορτία αισθημάτων. Το μυθιστόρημα, όπως και το κτήριο, είναι μια «κατασκευή». Δομείται με «υλικά», έχει ένα στάδιο εργασιών, θεμέλια, σκελετό, στοιχεία πλήρωσης.
συνθετικη περιπετεια Η περιπέτεια της σύνθεσης ενός κτηρίου προσομοιάζει με εκείνη ενός μυθιστορήματος. Οι αλληλεπιδράσεις των κατασκευαστικών στοιχείων, όπως οι αλληλεπιδράσεις των χαρακτήρων, οδηγούν το κτίσμα-ιστορία σε απρόβλεπτες ενίοτε κατευθύνσεις που εκπλήσσουν πολλές φορές και τον ίδιο τον αρχιτέκτονα-συγγραφέα. Ετσι, κατά την πορεία του σχεδιασμού, μπορεί η αρχική ιδέα να εγκαταλειφθεί, οι χαράξεις να τροποποιηθούν, να ανακύψουν νέοι χώροι ή ήδη υπάρχοντες να καταργηθούν. Ο συγγραφέας σκίζει σελίδες, ο αρχιτέκτονας σχέδια. Οταν οι χαρακτήρες αναπτύσσονται διαρκώς και παραμένουν ζωντανοί, τότε η πλοκή θα φροντίσει από μόνη της. Οταν ο σχεδιασμός είναι «a work in progress»,
τότε η «αρχιτεκτονική πλοκή» θα οδηγήσει τη σύνθεση.
στυλ Ο (καλός) λογοτέχνης και ο (καλός) αρχιτέκτονας διαθέτουν το δικό τους «δακτυλικό αποτύπωμα». Το δικό τους στυλ. Υπάρχουν λογοτέχνες με μνημειώδες στυλ και αρχιτέκτονες με λυρικό. Αρχιτέκτονες με «μεταφυσικό» στυλ και λογοτέχνες με μπαρόκ. Συχνά χρησιμοποιούμε αρχιτεκτονικούς όρους για να χαρακτηρίσουμε γραπτά και λογοτεχνικούς όρους για να χαρακτηρίσουμε κτήρια. Η καθαρότητα των γραπτών του Σωτήρη Δημητρίου μερικές φορές μού θυμίζει Αρη Κωνσταντινίδη και η ποίηση στα κτήρια του Αντόνιο Γκαουντί Μπόρχες. Οπως μια επιτυχημένη πρόταση έχει εφελκυστική αντοχή (δεν μπορείς να αλλάξεις ούτε μία λέξη, όλα τα συστατικά συνεργάζονται στην εντέλεια), έτσι και σε ένα επιτυχημένα σχεδιασμένο αρχιτεκτονικό στοιχείο δεν μπορείς να μετακινήσεις ούτε ένα εκατοστό.
η κουρτινα των εργασιων Υπάρχουν συγγραφείς που ανοίγουν την «κουρτίνα των εργασιών» του «γιαπιού» τους και επιτρέπουν στον αναγνώστη να επιθεωρήσει το εργαστήριό τους σε πλήρη ανάπτυξη. Την ίδια στιγμή υπάρχουν αρχιτέκτονες που εμφανίζουν στην επιδερμίδα των κτιρίων τους τα δομικά στοιχεία του έργου, δίνοντας τη δυνατότητα στον επισκέπτη ή τον χρήστη να έχει τη συνολική εποπτεία της κατασκευής. Ο ορατός φέρων οργανισμός των κτηρίων του Κωνσταντινίδη μπορεί να αντιπαραβληθεί με το έργο ενός συγγραφέα ο οποίος επιτρέπει στον αναγνώστη,
ταυτόχρονα με την παρακολούθηση της ιστορίας, να διακρίνει αναλυτικά τον κορμό, τον σχεδιασμό, τα «φέροντα στοιχεία» του βιβλίου. Από την άλλη, παρατηρούμε συγγραφείς που δουλεύουν διακειμενικά, εντάσσοντας στην αφήγησή τους επεξεργασμένες μνήμες, εικόνες, φράσεις, αναφορές σε άλλα παλαιότερα αφηγήματα με τα οποία επιχειρείται ένας διάλογος. Το ίδιο κάνουν πολλοί αρχιτέκτονες οι οποίοι συνομιλούν με αρχιτεκτονικά στοιχεία άλλων εποχών, σχολιάζοντάς τα από μορφολογικής, λειτουργικής και αισθητικής άποψης μέσα από νέα κτίσματα.
αφηγηματικα μερη Κάθε (καλό) βιβλίο μπορεί να αναλυθεί, να επιπεδομετρηθεί στα θεμέλια-δομή του, στα «δωμάτια»-χώρους του, στις προσπελάσειςδιαφυγές του, στους δευτερεύοντες χώρους-υποπλοκές του. Κάθε (καλό) κτήριο εμπεριέχει μια χωρική αφήγηση, διαθέτει μια κρυφή πλοκή, σημεία κορύφωσης, συγκρούσεις, αιτιώδεις σχέσεις, αλληλεπιδράσεις των μερών του.
αναγνωστησ-χρηστησ Ο χρήστης ή ο επισκέπτης ενός κτηρίου εισδύει σε μια χωρική αφήγηση, εισέρχεται σε μια περιπέτεια αναγνώρισης με τον ίδιο τρόπο που και ο αναγνώστης εισχωρεί σε μια λογοτεχνική αφήγηση μέσα από την οποία περιπλανάται στον μύθο.
Η λογοτεχνία εκφράζεται μέσα από «περιπέτειες αισθημάτων». Το επιτυγχάνει πλάθοντας ατμόσφαιρες οι οποίες λειτουργούν ως «περιβάλλοντα» της εκάστοτε ιστορίας. Η καλή λογοτεχνία δεν ενδιαφέρεται για την ατμόσφαιρα αυτή καθαυτή- σε αυτό περιορίζεται η μικρή λογοτεχνία-, αλλά και δεν μπορεί να ξεδιπλώσει τις αφηγήσεις της χωρίς δουλειά πάνω στην ατμόσφαιρα. Μορφή και περιεχόμενο ή, μιλώντας αρχιτεκτονικά, όψη και λειτουργικότητα την ενδιαφέρουν ταυτόχρονα.
Ισως λοιπόν θα έπρεπε και η αρχιτεκτονική να συμπεριλάβει περισσότερο στο «οπλοστάσιό» της ανάλογους «συγκινησιακούς» όρους. Να συλλάβει τον χώρο ως μορφή μέσα από ατμόσφαιρες «αισθημάτων» και όχι αποκλειστικά μέσα από απαιτήσεις «χρήσεων», δρόμο στον οποίο την οδήγησε ο φονξιοναλισμός. Να κατασκευάσει χώρους «συναρπαστικούς», που να συγκινούν και όχι μόνο να καλύπτουν συγκεκριμένες ανάγκες. Περιπετειώδη σπίτια, περιπετειώδεις πόλεις. Ισως τελικά οι αρχιτέκτονές μας θα έπρεπε να διαβάζουν περισσότερο λογοτεχνία... *

δειτε κι εδω.

12 comments:

Roadartist said...

Αλέξη σε καλημερίζω. Καινούργια στη μπλογκόσφαιρα. Αν και εσένα σε παρακολουθούσα κατά καιρούς. Όποτε θες θα χαρώ να σε περνάς.
Καλή Κυριακή!

patsiouri said...

Να διαβάσεις Αν Ράυντ, το "Ψηλά στον ουρανό", αν θυμάμαι καλά, εκδ. Ωκεανίδα, έχουν περάσει χρόνια αλλά ήταν το πρώτο βιβλίο που με έκανε να ενδιαφερθώ για την αρχιτεκτονική....

DIONYSOS said...

40 χρονών είχα στήσει 4 παιδιά και 4 σπίτια. Τι άλλο να πώ;;

ΟΛΓΑ said...
This comment has been removed by the author.
nuwanda said...

Εξαιρετικη η ιδεα του αρθρου και η υλοποιηση.

Στο βαθμο που εχω ελθει σε επαφη με αρχιτεκτονες, θα ελεγα οτι θα τους κατετασσα αδοκιμα σε δυο μεγαλες κατηγοριες: αυτους που δινουν έμφαση στην "μεγαλη εικονα" και στην καινοτομα συλληψη (με επακολουθο ολη η κατασκευη να υπηρετει την εκαστοτε καινοτομια) και σε αυτους που εστιαζουν στην λεπτομερεια και προσαρμοζουν καθε λειτουργικη αναγκη στο εμμονικο προσωπικο τους υφος.

Νομιζω οτι οι ανηκοντες στην πρωτη κατηγορια εχουν πολλα κοινα με εναν λογοτεχνη ο οποιος πλαθει απο το μηδεν ενα πολπλοκο πνευματικο οικοδομημα, χωρις να γνωριζει βεβαια απο την αρχη καθε λεπτομερεια της ιστοριας αλλα μονο την γενικη εικονα και βεβαια την καταληξη.

Αντιθετα, οι ανηκοντες στην δευτερη κατηγορια νομιζω περισσοτερο προσομοιαζουν σε εναν μαθηματικο επιστημονα ο οποιος, με βαση τα αποδεδειγμενα λογικα βηματα, δομει εξ' αρχης και με απολυτη ακριβεια την τελικη εικονα του εργου του σε καθε λεπτομερεια.

Προσωπικα παντα, προτιμω την πρωτη κατηγορια στην αρχιτεκτονικη, και σιγουρα και στην λογοτεχνια....

serifaki said...

Διαβαζοντας το αρθρο σκεφτηκα κατευθειαν τους τεσσερις τοιχους του Χατζηγιαννιδη..
Φιλη που τελειωσε την αρχιτεκτονικη του Βολου μου ειπε προσφατα οτι τους ειχαν ζητησει να το διαβασουν ως μερος καποιου απο τα μαθηματα τους...

Παράξενος Ελκυστής said...

Έχεις απόλυτο δίκαιο στην κατακλίδα σου. Εγώ προσωπικά είμαι από αυτούς που το κάνουν. Και μάλιστα σε μεγάλες δόσεις. Μόνο που πολύ φοβάμαι ότι είμαι απ' τους λίγους στο χώρο.
Καινούριος κι εγώ στη μπλογκόσφαιρα. Τελικά τί έγινε; το βρήκες το χειρόγραφο (δηλ το print - out) του καινούριου σου βιβλίου που είχες ξεχάσει σ'εκείνον το βαρκάρη στην Ύδρα;

George Glikofridis said...

Θα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα εκκίνησης το βιβλίο μου "Ο Επιβάτης". Δεν κάνω διαφήμιση ειλικρινά. Απλά μου ταιριάζει πάρα πολύ για την συγκεκριμένη συζήτηση. Δεν πειράζει φαντάζομαι..

Ο κεντρικός ήρωας λοιπόν του "Επιβάτη" είναι Αρχιτέκτονας. Αλλά τη ζωή του δεν μπορεί να την δομήσει. Στο φινάλε, ένας φίλος του Πολιτικός Μηχανικός τον συμβουλεύει να ακολουθήσει αυτά που νιώθει και όχι τον "σωστό δρόμο". Δηλαδή να αδιαφορήσει για τον υψηλότατο βαθμό εντροπίας που παρουσιάζει το σύστημα της ζωής του και να τραβήξει για ακόμη πιο επικίνδυνες κατασκευές ζωής. Άρα και συναισθηματικών κόσμων.

Το βασικό χαρακτηριστικό του κεντρικού ήρωα του "Επιβάτη" είναι ότι δεν είναι δημιουργικός. Δεν δημιουργεί τίποτε. Ή αυτά που δημιουργεί είναι για τα προς το ζην. Όχι γιατί πραγματικά θέλει να τα δημιουργήσει. Αντίληψη έχει. Και αισθητήριο. Αλλά δεν δημιουργεί. Η ίδια του η ζωή, όμως, είναι ο καμβάς πάνω στον οποίον δημιουργεί. Άλλωστε η ίδια του η ζωή είναι ένα μυθιστόρημα.
Κι εδώ ήθελα να καταλήξω: Στο σχόλιο του dionysos: "40 χρονών είχα στήσει 4 παιδιά και 4 σπίτια."
Ακριβώς αυτό. Το οποίο βέβαια δομικά παρουσιάζει πολύ μικρά περιθώρια σφάλματος. Ενώ αντίθετα στον "Επιβάτη", σιγά σιγά, αποκαλύπτεται ότι τα περιθώρια σφάλματος ήταν τεράστια...

Και τέλος, εφόσον μέχρι και το Χάος προσπαθούμε να ορίσουμε, τότε μήπως η αρχιτεκτονική είναι παντού;

VITA MI BAROUAK said...

Θα αναρτηθεί από "κουστουμαρισμένο δικαστικό αντιπρόσωπο" σε σπίτι των Εξαρχείων όπου διαμένουν 4 "φρέσκες" αρχιτεκτόνισσες...

Nathalie said...

>Η καθαρότητα των γραπτών του Σωτήρη >Δημητρίου μερικές φορές μού θυμίζει >Αρη Κωνσταντινίδη και η ποίηση στα >κτήρια του Αντόνιο Γκαουντί Μπόρχες.

Εδώ έχεις πολύ δίκιο. Γαμώτο θέλω να κάνω ένα εμπνευσμένο σχόλιο και το μόνο που μου βγαίνει είναι "φοβερό κείμενο" για άλλη μια φορά..

χλωροφύλλη said...

Εξοχο!

ΠΟΒΛΑ, said...

ΓΙΑ ΣΑΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑ ΣΑΣ.
ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ.
Η ΠΟΒΛΑ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΕΧΕΙ ΙΣΤΟΤΟΠΟ:
http://www.abelona.blogspot.com
ΠΕΡΙΜΕΝΟΥΜΕ ΤΙΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΣΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΑ.