My American trip κεφ. 2

My American trip κεφ. 2

www.thea.gr

Washington DC: Το ταξίδι αρχίζει.

---

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του "Αμερικάνικη Φούγκα", το οποίο απέσπασε το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Ιδρύματος Τεχνών, ο συγγραφέας Αλέξης Σταμάτης διέσχισε την Αμερική απ’ άκρη σε άκρη το 2008. Φανατικός ταξιδιώτης και όχι τουρίστας, κάθε εβδομάδα καταγράφει στο thea τις εμπειρίες του από εκείνο το «ταξίδι ζωής»- και παίρνει και εμάς μαζί του.

---

17.9.2008

Αν, όπως λένε, το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα, τότε εκείνος ήταν για χρόνια εξόριστος στα εδάφη της. Ξένος, μόνος, στον ίδιο του τον τόπο. Έπρεπε να φύγει, να παρεμβάλει τουλάχιστον έναν ωκεανό ανάμεσα στα περασμένα και τα τωρινά. Γι’ αυτό και πήγαινε απέναντι, στο Νέο Κόσμο. Σε μια χώρα όπου η επιδίωξη της ευτυχίας αποτελεί άρθρο του Συντάγματος. Δεν πήγαινε για να την ανακαλύψει, αλλά να αφεθεί στην απελευθερωτική της δύναμη. Μήπως και σβήσει αυτή τη δεύτερη καρδιά που χτυπούσε μετρώντας μέσα του το πριν.

Αυτά έγραφα πριν τέσσερα χρόνια στο μυθιστόρημα μου Αμερικάνικη Φούγκα. Τώρα βρισκόμουν και πάλι σ’ ένα αεροπλάνο που με πήγαινε στην Αμερική, ξανά σε προεκλογική περίοδο (τότε ήταν το 2004, τώρα το 2008) και τα ξανάφερνα στη μνήμη μου σαν να τα ζούσα εγώ κι όχι ο ανώνυμος ήρωας μου. Déjà vu?

Έριξα μια τελευταία ματιά στους New York Times. Τζον Μακ Κέιν και Σάρα Πέιλιν: Εκείνη με το δεξί χέρι σηκωμένο κι εκείνος σε στιλ «Your country needs you» και τα δυο μπουμπούκια με αστραφτερά χαμόγελα λεύκανσης. Ο Maverick και η Hokey mum. Το προεδρικό κάστινγκ των Ρεπουμπλικάνων. Ένας μπαρουτοκαπνισμένος καταφερτζής και μια δυναμική νοικοκυρούλα. Tι passé… Κι απέναντι ο Ομπάμα. Το 2004, χωρίς να τον ξέρω, έχοντας δει απλά μια ομιλία του, είχα πάθει πλάκα. Ένας πανέξυπνος, σβέλτος, εύγλωττος τυπάκος, ήρεμη δύναμη, που μιλούσε με σαφήνεια, με τόνους αυτοπεποίθησης, όντας πάντοτε ο εαυτός του. Κάπου σ’ ένα διάλογο στην Αμερικανική Φούγκα είχα αναφέρει ότι ο νέος πρόεδρος των ΗΠΑ θα ναι μαύρος. Θα επιβεβαιωνόμουν. Κρίμα που δεν παίζω στοίχημα.

Η πρώτη στάση ήταν και η εμβληματική. Πας στην Αμερική για να τη διασχίσεις από Ανατολή σε Δύση; Αρχίζεις από την πρωτεύουσα. Ουάσινγκτον λοιπόν. Στο μυαλό μου καρφωμένα τα λόγια του Ντίκενς για την πρωτεύουσα: «Την ονομάζουν πόλη των Υπεροχών Αποστάσεων, αλλά θα έπρεπε να αναφέρονται σ΄ αυτήν ως πόλη των Θαυμάσιων Προθέσεων». Ο συγγραφέας των Μεγάλων Προσδοκιών δεν θα πέρασε και πολύ καλά εδώ. Από τότε βέβαια πάνε 166 χρόνια.

Η Ουάσινγκτον DC είναι μια μικρή πόλη. Για τα δεδομένα της Αμερικής θα τη λέγαμε ένα χωριουδάκι 600.000 κάτοικων... Το επίθεμα DC δεν έχει να κάνει φυσικά με τους AC/DC που σημαίνει εναλλασσόμενο ρεύμα και συνεχές ρεύμα (Alternating Current/Direct Current) -όνομα που εμπνεύστηκε η αδερφή των Άνγκους και Μάλκολμ Γιανγκ από την ετικέτα της ραπτομηχανής της-, αλλά από την φράση «District of Columbia», την ομοσπονδιακή περιφέρεια που ταυτίζεται με την πόλη, η οποία πήρε φυσικά το όνομά της από τον Τζορτζ Ουάσινγκτον, τον πρώτο πρόεδρο των ΗΠΑ.

Η πρώτη μου ομιλία ήταν στο Washington College την επομένη. Το βράδυ θα έμενα σε μια ξαδέρφη του πατέρα μου. Ζαλισμένος ακόμα, πήρα από το αεροδρόμιο ένα ταξί (Washington flyers) και του είπα να με πάει στην Porter street. Στη διαδρομή κοίταζα τη νυκτερινή Ουάσινγκτον. Μπροστά μου ανοίγονταν όμορφα νυκτερινά παροράματα, πολλά πάρκα, πολύ πράσινο. Η πόλη παντρεύει όμορφα γεωμετρία και τέχνη -νεοκλασικό, γεωργιανό, γοτθικό ρυθμό μαζί με μοντέρνα σύγχρονη αρχιτεκτονική, την οποία φυσικά δεν θα είδε ο δημιουργός του Όλιβερ Τουίστ το 1842...

Έχοντας κι ένα παρελθόν αρχιτεκτονικής παιδείας, ήξερα ότι 6 από τα 10 top κτήρια των ΗΠΑ κατά τη γνώμη του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων βρίσκονται εδώ: Ο Εθνικός Καθεδρικός Ναός της Ουάσινγκτον, το Thomas Jefferson Memorial,το Καπιτώλιο, το Lincoln Memorial, το Vietnam Veterans Memorial.

Σε μια στροφή, απέναντι μου αντίκρισα το έκτο: ένα από τα πιο εμβληματικά κτίρια του πλανήτη. Τον Λευκό Οίκο. Το νεοκλασικό κτίριο που χτίστηκε μεταξύ 1792-1800 και υπήρξε η κατοικία κάθε αμερικανού προέδρου (πλην του Ουάσιγκτον!) αρχής γενόμενης από τον Τζον Άνταμς. Η διεύθυνση 1600 Pennsylvania είναι ίσως η πιο διάσημη στον κόσμο. Το κτίριο μου φαίνεται σαν τούρτα. Βέβαια υπάρχουν και άλλες απόψεις. Ο Μπιλ Κλίντον λίγο πριν το εγκαταλείψει είχε πει: «Δεν ξέρω αν είναι το πιο όμορφο δημόσιο κτίριο στην Αμερική ή η κoρώνα του σωφρονιστικού συστήματος». Ο αχάριστος. Πριν φύγει, είχε φροντίσει να αφήσει κάποιους λεκέδες.

Έξω τα πράγματα μοιάζουν σχετικά ήσυχα για μια πόλη που στα 90s θεωρούνταν η Πρωτεύουσα του εγκλήματος στις ΗΠΑ με 1.5 δολοφονίες τη μέρα. (τώρα η μακάβρια στατιστική έχει πέσει στη μια δολοφονία κάθε τρία 24ωρα).
Εκείνο που μου έκανε εντύπωση είναι η πληθώρα των πινακίδων που έγραφαν Taxation without representation. Ρώτησα τον ταξιτζή, έναν λαλίστατο τριανταπεντάρη με αλογοουρά, που έμοιαζε σαν να βγήκε από το καστ των Σοπράνος, ο οποίος με ενημέρωσε πως ναι μεν οι κάτοικοι της πρωτεύουσας έχουν έναν εκπρόσωπο στο Κογκρέσο αλλά αυτός δεν έχει δικαίωμα ψήφου... Σκεφτείτε η Αθήνα να είχε μόνον έναν βουλευτή που να μη ψήφιζε κιόλας. Ε, έχουν το δίκιο τους οι άνθρωποι… Βέβαια αν τον πάρεις πληθυσμιακά είναι σαν η πρωτεύουσα της Ελλάδας να ήταν η Καρδίτσα (no offense).

Το διαμέρισμα της θείας Σοφίας ήταν μικρό και τακτοποιημένο. Υπήρχε ένα δωματιάκι μ’ ένα στρώμα που το γέμιζε σχεδόν ολόκληρο. Μπήκα στο μπάνιο να κάνω ντους. Το κεφάλι μου βούιζε ακόμη από το ταξίδι. Ήθελα ένα τσιγάρο σαν τρελός αλλά εδώ κι ένα χρόνο το χα κόψει- παρόλο που το σκεφτόμουν κάθε μέρα. Εξάλλου, στην Αμερική κινδυνεύεις πλέον να σε συλλάβουν έστω κι αν καπνίζεις στην τουαλέτα σου. Πόσο μάλλον σε μια τουαλέτα της πρωτεύουσας.
Anyway, let the journey start.

My american trip 1

My american trip κεφ 1

www. thea.gr

Ο Αλέξης Σταμάτης μας παίρνει μαζί του σ’ ένα «ταξίδι ζωής»

---

Mε αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του "Αμερικάνικη Φούγκα", το οποίο απέσπασε το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Ιδρύματος Τεχνών, ο συγγραφέας Αλέξης Σταμάτης διέσχισε την Αμερική απ’ άκρη σε άκρη το 2008. Φανατικός ταξιδιώτης και όχι τουρίστας, κάθε εβδομάδα καταγράφει στο thea τις εμπειρίες του από εκείνο το «ταξίδι ζωής»- και παίρνει και εμάς μαζί του.

---

Θεωρούσα ανέκαθεν τον εαυτό μου ταξιδιώτη και όχι τουρίστα. Με την έννοια ότι ο ταξιδιώτης βλέπει εκείνο που υπάρχει μπροστά του, ενώ ο τουρίστας εκείνο που έχει έρθει να δει. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχω ταξιδέψει πάρα πολύ. Με θυμάμαι διαρκώς με μια βαλίτσα στο ένα χέρι και το laptop στο άλλο. Από ΗΠΑ, Καναδά και Τζαμάικα, ως Αυστραλία, Μαυρίκιο και Ισραήλ και όχι μόνο.

Κάνοντας ένα διάλειμμα και γυρνώντας μια σελίδα στη ζωή μου, αναρωτιέμαι το γιατί. Πάντως όχι για να χαρώ «αποδράσεις». Η απόδραση είναι μια χιλοχρησιμοποιημένη λέξη, που ποτέ δεν κατάλαβα γιατί «κολλάει» σαν γραμματόσημο όποτε μιλάμε για ταξίδι. Λες κι ο τόπος που ζούμε είναι μια εκούσια φυλακή από την οποία οφείλουμε να το σκάσουμε για να ξαναγυρίσουμε σιδηροδέσμιοι μετά από τις περιπλανήσεις μας στα ξένα.

Για μένα το ταξίδι υπήρξε ανέκαθεν μια αμφίδρομη διαδικασία. Από τη μια υπήρχε η χαρά της εξερεύνησης κι από την άλλη η μαγεία της διαρκούς επιστροφής. Μια αφορμή να «μαζέψω» νέες εικόνες που θα τις μεταφέρω οίκαδε για να τις επεξεργαστώ και μέσα από αυτές να βρω, εδώ, στον τόπο μου, το ποιος είμαι. Μετά από σκέψη, κατέληξα ότι τελικά ταξιδεύουμε για να ψάξουμε αυτό που μας λείπει, εκείνο που έχουμε ανάγκη και γυρνάμε πίσω για να το βρούμε.

Όπως όλοι οι ταξιδιώτες, είδα περισσότερα απ’ όσα θυμάμαι, και θυμάμαι περισσότερα από όσα έχω δει. Εκείνα που μου έμειναν δεν ήταν τα μουσεία, οι εξωτικές παραλίες, η έρημος ή οι μητροπόλεις, αλλά κάποιες θρυμματισμένες εικόνες, κάποιες γεύσεις, κάποιοι άνθρωποι. Αυτή η απερίγραπτη αύρα, το ανείπωτο, το άρρητο που αναδύει το «ξένο». Το «ταξιδεύειν» όπως και το ταλέντο είναι εγγενή, δεν κατασκευάζονται. Υπάρχουν χιλιάδες μικρά πράγματα – αόρατα τα περισσότερα - που προσδιορίζουν και πολύ λίγα από αυτά είναι καθορισμένα από τη θέλησή μας. Ίσως κάποιοι από μας διαθέτουν κάποιο «ταξιδιωτικό» γονίδιο, που κάποτε – ελπίζω ποτέ - θα αποκωδικοποιηθεί, μαζί με όλα τα θαυμαστά και ανατριχιαστικά που μας περιμένουν στο βιοτεχνολογικό μας μέλλον.

Σίγουρα ισχύει εκείνο που έχει πει ο Άγιος Αυγουστίνος, ότι ο κόσμος είναι ένα βιβλίο κι εκείνος που δεν ταξιδεύει έχει διαβάσει μόνο μια σελίδα. Εξ άλλου και η λογοτεχνία, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας μεγάλος ταξιδιωτικός οδηγός από εικόνες που διαβάζονται. Όμως το να είσαι παντού, είναι να είσαι και πουθενά.

Φυσικά είμαι βέβαιος ότι τα ταξίδια μου θα συνεχιστούν. Το σαράκι υπάρχει. Τελικά ίσως είναι πιο απλό. Ταξιδεύω για τη χαρά του ταξιδιού. Για την κίνηση. Άλλωστε η τάση της ύλης του κόσμου, από τα αιμοσφαίρια μέχρι τους πλανήτες είναι η περιφορά, η αέναη περιπλάνηση γύρω από ένα κέντρο. Έτσι και του πνεύματος.

Το μεγάλο ζήτημα είναι να κινείσαι. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ακόμα κι ένα ταξίδι εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων αρχίζει από ένα και μοναδικό βήμα.

Αυτή είναι η ιστορία ενός ταξιδιού στην Αμερική που έγινε τον Οκτώβριο και το Νοέμβριο του 2008 με αφορμή τη βράβευση του βιβλίου μου Αμερικάνικη Φούγκα από το International Literature Award του National Endowment for the Arts. Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Etruscan Press σε μετάφραση Diane Thiel και Constantine Hadjilambrinos. Η βράβευση συμπεριλάμβανε και μια περιοδεία στις ΗΠΑ με στάσεις σε Πανεπιστήμια και πόλεις για την παρουσίαση του μυθιστορήματος. Ήταν το ταξίδι μιας ζωής. Σε 40 μέρες διέσχισα σχεδόν ολόκληρη την Αμερική. Από την Ουάσινγκτον ως το Λος Άντζελες. Όσα έζησα μου έχουν αποτυπωθεί σαν υδατόσημο στη μνήμη.

Η πρώτη twitter συνέντευξη με τον Αλέξη Σταμάτη από τον Σωτήρη Κούκιο

Η πρώτη twitter συνέντευξη με τον Αλέξη Σταμάτη από τον Σωτήρη Κούκιο

απο την smartpost.gr

Χθες τελευταία μέρα του Ιουλίου πραγματοποιήθηκε μια ιδέα που είχα από παλιά : πως το twitter θα γίνει μέσο για «παραδοσιακές» δημοσιογραφικές λειτουργίες. Όπως πχ μια συνέντευξη. Ο Αλέξης Σταμάτης, γνωστός συγγραφέας, αποδέχτηκε μετά χαράς να συμμετάσχει στο πείραμα. Έτσι αποφασίσαμε μια twitter live συνέντευξη στις 9 η ώρα στις 31 Ιουλίου. Η πρώτη ίσως παγκόσμια που γίνεται με αυτόν τον τρόπο στο συγκεκριμένο μέσο. Εδώ θα δείτε το αποτέλεσμα :

Εισαγωγικά για το βιβλίο δείτε το βιβλίο-κλιπ του

http://youtu.be/gVyLT3bAgjM

και επίσης σαν σήμα στην συνέντευξη έπεσε ένα τραγούδι από τους Porcupine Tree – Anesthetize

@skoukios καλησπέρα στον @AlexisStamatis και σε εσάς που θα μας διαβάσετε να τουιτάρουμε μια συνέντευξη για την @smartpostgr #kyriaki

@AlexisStamatis @skoukios Καλησπέρα Σωτήρη, νομίζω ότι κάνουμε κάτι πολύ ιδιαίτερο @smartpostgr #kyriaki. Να το πούμε twittervista?

@skoukios @AlexisStamatis Τwittervista λοιπόν... Πρώτα θα κάνω μια μικρή εισαγωγή σε 2 tweets για το βιβλίο που συζητάμε.. οκ; #kyriaki

@AlexisStamatis @skoukios οκ #kyriaki

@skoukios η «Κυριακή» λοιπόν περιγράφει την συνάντηση 2 προσώπων, ενός έφηβου και ενός 50ρη την εκλογική Κυριακή του 2009 τους 2 ήρωες τους συνδέει η ίδια αγωνία, ένα γιατί, για 2 αυτοκτονίες (πατέρας για τον έφηβο, σύζυγος για 50ρη)#kyriaki

@skoukios Η πρώτη ερώτηση λοιπόν έρχεται.. ο έφηβος και ο 50ρης είναι οι 2 γενιές στην Ελλάδα; Δεκέμβρης 08/Πολυτεχνείο;

@AlexisStamatis Ούτε η μια άκρη βρίσκεται στο Δεκ 08, ούτε η άλλη στο Πολυτεχνείο. Το πολιτικό αναδύεται μέσα από το ανθρώπινο. Οι χαρακτήρες είναι που οδηγούν την πλοκή.

@AlexisStamatis Ο κεντρικός είναι ο πιτσιρίκας ο οποίος μιλεί με «5 λέξεις» αλλά σκεφτεται με χιλιάδες φυσικά. Αποφάσισα να βάλω μια «αφηγηματική κάμερα» στο νου του #kyriaki .

@AlexisStamatis Προέκυψαν πολλά… Μέσα στο Βασίλη παίζεται το Μεγάλο Παιχνίδι. Το σιωπηλό, βουβό και τρομερό παιχνίδι της γενιάς του που θα δούμε σύντομα κ ίσως τινάξει τους αλγόριθμους στον αέρα #kyriaki

@skoukios οπότε ερωτώ.. τα social media έχουν επηρεάσει την γλώσσα; την γραφή σου; #kyriaki

@AlexisStamatis Σωτήρη εγώ είμαι «παλιός»… Τα sm δεν είναι η αντανάκλαση κάποιου που γράφει. Στη καλύτερη είναι τα μπλογκ.

@AlexisStamatis Τα social media είναι απότομες πτήσεις. θραύσματα, πινελιές, σύνδεσμοι. Η γραφή είναι άλλου πάπα Βαγγέλιο. Το μυθιστόρημα τουλάχιστον.

@AlexisStamatis Τα social media είναι ροή, το κείμενο θέλει στάση. #kyriaki

@AlexisStamatis Βέβαια η γλώσσα του δικτύου, ο «τόπος» του, έχει ήδη δημιουργήσει νοσταλγία. Θυμάσαι τον ήχο που έκανε το Dial up για να συνδεθεί;

@skoukios Συμφωνώ, ζούμε την 3η γενιά του διαδικτύου πια #kyriaki

@AlexisStamatis Η λογοτεχνία θέλει χρόνο, εστίαση δεν είναι «της μιας ανάσας διαδρομή».

@AlexisStamatis Το θέμα είναι αυτή η φάση επηρεάζει την προσληπτικότητα μας ως προς ένα κείμενο; Δεν εννοώ στο δίκτυο.

@AlexisStamatis Όταν το μοντάζ της καθημερινότητας έχει αλλάξει, αυτο δεν επηρεάζει τα πάντα;

@AlexisStamatis Διότι στο φινάλε το Μεγάλο παιχνίδι αυτο είναι η καθημερινότητα. Η γαμημένη καθημερινότητα που αν κάνεις cut και την παρατηρήσεις, έφυγες κανονικά!

@skoukios Επόμενη ερώτηση: γιατί η εκλογική Κυριακή; #kyriaki

@AlexisStamatis Ήθελα το μυθιστόρημα να εκτυλίσσεται σε 24 ώρες. Βίωσα την 4/10/09 ως μια εξαιρετικά «θεατρική» μέρα.

@AlexisStamatis Έξοχο φόντο για ένα μυθιστόρημα. Κάθε μέρα εκλογών έχει κάτι το πολύ παράξενο. Τελετουργούμεθα όντος εκτός.

@skoukios Η πολιτική γίνεται το σκηνικό; ή η σκηνή η ίδια;

@AlexisStamatis Η πολιτική στο βιβλίο είναι οι πράξεις των ανθρώπων όχι η γνώστες εξελίξεις. Εξ ου και δεν κατονομάζεται κόμμα κλπ.

@AlexisStamatis O Βασίλης θα κληθεί να κανει την πιο πολιτική πράξη της ζωής του η όποια φυσικά δε θα ναι να σχολιάσει την παραίτηση Καραμανλή.

@skoukios Μην αποκαλύψεις όμως και ποια είναι.. #kyriaki

@AlexisStamatis Φυσικά και όχι, βέβαια το «θρίλερ» της υπόθεσης δεν είναι το μείζον. Το μυθιστόρημα είναι ένας παράξενος τόπος

@AlexisStamatis Από τη μια μιλάς για μια συνθήκη ενώ ταυτόχρονα την ερμηνευεις. Strange.

@skoukios Τέλος, το θέμα που είναι για μένα η εσωτερική σύγκρουση των ηρώων ..η αυτοκτονία… πόσα ερωτήματα πέφτουν στο τραπέζι;

@AlexisStamatis Κάποιοι ζητούν απαντήσεις. Νομίζω πως καμία αυτοκτονία δεν εξηγείται με τους «κοινούς Όρους». O μέγας Πρίμο Λέβι επέζησε από το Άουσβιτς και αυτοκτόνησε στα γεράματα.

@skoukios Η επιστήμη προσπαθεί όμως… να ερμηνεύσει, να θεραπεύσει, να προλάβει.

@AlexisStamatis Η επιστήμη δεν μπορεί να προλάβει την επιθυμία ακόμα και αν είναι θανάτου. Science is simply common sense at its best. ~Thomas Huxley

@skoukios Μεταφυσική λοιπόν; αυτό είναι το «κάτι» της τέχνης;

@AlexisStamatis OXI!!!! Μεταφυσική και ψυχολογία εχουν καταστρέψει πολλά έργα τέχνης.

@AlexisStamatis Όλοι είμαστε ικανοί για όλα. Ακόμη και τα πιο «μεταφυσικά» είναι απλός ρεαλισμός.

@AlexisStamatis Είναι το «βλέμμα» που αλλάζει. Όλα τα υπέροχα που υπάρχουν μεταξύ της πιο στυγνής Άλγεβρας και της πιο φευγάτης Φωτιάς.

@skoukios Εδώ ίσως να το κλείσουμε με μια δική σου φράση για το βιβλίο… έτσι άνευ ερώτησης.

@AlexisStamatis ας μιλήσει ο Βασίλης μέσω του γκρουπ που γουστάρει (porcupine tree) «I say nothing but i say nothing with feel»

@skoukios Να σε ευχαριστήσω για την ωραία συζήτηση… με τους περιορισμούς του μέσου.. ήταν ένα πείραμα after all

@AlexisStamatis και σ αυτο το σημείο που λένε σε ευχαριστώ πολύ για τη πρόσκληση και σορι για τα ορθογραφικά!

Το Βιβλίο «Κυριακή» του Αλέξη Σταμάτη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη

@skoukios

ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ ΜΠΟΣ το rave του Μεσαίωνα

κεντρικό τμήμα του τρίπτυχου " Ο κήπος των Ηδονών ", Μουσείο Prado, Mαδρίτη

Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Ο A R T

από τον Αλέξη Σταμάτη

ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ ΜΠΟΣ ~1450 - 1516

" Οι απολαύσεις των αισθήσεων"

* ενα κειμενο ηλικαις 14 ετων (1997)

το rave του Μεσαίωνα

" The dreams clash and are shattered- and that I tried to make a paradiso terrestre "

Ezra Pount, Canto CXVIII

Πρωτοαντίκρυσα το τρίπτυχο του Bosch στη Μαδρίτη το 1979. Πρωτοετής φοιτητής αρχιτεκτονικής έκανα το δεύτερο " ενήλικό " μου ταξίδι στην Ισπανία διψασμένος γιά συλλογή εμπειριών. Μεταξύ άλλων, τελείως διαφορετικής φύσεως, εντάσσονταν η επίσκεψή μου στο Prado και στα έργα του Antonio Gaudi, επηρεασμένος περισσότερο από το " Profession Reporter " του Antonioni παρά από τις σπουδές στο κτίριο της Οδού Πατησίων.

Σε ένα δωμάτιο του Μουσείου ανάμεσα σε έργα δύο άλλων Ολλανδών ζωγράφων, του Campin και του Van der Weyden, το παράδοξο και καταιγιστικό τρίπτυχο του Bosch ξεχώριζε σαν τη μυίγα μέσα στο γάλα. Αναγνωρίζοντας στα δύο πλάγια μέρη του τριπτύχου αριστερά τον Παράδεισο και δεξιά την Κόλαση, η προσοχή μου στράφηκε αμέσως στο κεντρικό πάνελ.

Στα λίγα που ήξερα γιά τον ζωγράφο προστέθηκαν οι εξής λεπτομέρειες από το αγγλικό κείμενο: Ο Hieronymus Bosch έζησε και εργάστηκε στο Hertogenbosch από όπου πήρε και το όνομά του. Υπήρξε μέλος της Αδερφότητας της Παναγίας, αφιερωμένης στην Παρθένο Μαρία, αδελφότητας που επεδίωκε την κάθαρση των θρησκευτικών ηθών και αγωνιζόταν εναντίον της διαφθοράς του κλήρου και η λατρεία της οποίας συγκεντρωνόταν στην εικόνα της " Zoete Lieve Vrouw " στην εκκλησία του Αγ. Ιωάννου. Τα μέλη της ήταν τραγουδιστές, οργανίστες και συνθέτες. Το έργο του επηρεάστηκε δραστικά από την μυστικιστική φλαμανδική λογοτεχνία του 14-15ου αιώνα. Πηγές έμπνευσης του υπήρξαν ακόμα τα γοτθικά τερατόμορφα γλυπτά της γενέθλιας του πόλης, τα εραλδικά σύμβολα, ο αποκρυφισμός, η αστρολογία, η χειρομαντεία, η αλχημεία και τα ζωολογικά κείμενα του Μεσαίωνα.

Στο κεντρικό πάνελ έβλεπα ένα ειδυλλιακό τοπίο με λίμνες γεμάτο γυναικεία και αντρικά γυμνά κορμιά που περιεργάζονται πάσης φύσεως καρπούς, περιτριγυρίζονται από μιά ποικιλία περίεργων ζώων και πτηνών και ερωτοτροπούν ασυστόλως σε πάσης φύσεως συνδυασμούς χωρίς όμως να απεικονίζεται η γενετήσια πράξη per se. Ο φωτισμός είναι διάχυτος, τα χρώματα ζεστά, οι ίσκιοι απουσιάζουν. Στο πίσω μέρος υπάρχει μιά λίμνη με πέντε ονειρικές κατασκευές μπροστά από τους λόφους που χάνονται στον ορίζοντα. Μπροστά στο πάρκο, η αποθέωση των σαρκικών απολαύσεων. Το πάρκο υπήρξε ανέκαθεν ένας ερωτικός τόπος, ένας τόπος της φύσης και του έρωτα, μιά μικρογραφία του Παραδείσου, όπου ενυπάρχουν λουλούδια, πουλιά , τρεχούμενο νερό, πηγές. Το όλο θέαμα αποπνέει με την πρώτη ματιά μιά αίσθηση ερωτικής απελευθέρωσης, χαράς και απόλαυσης. Αισθάνθηκα σαν να βρίσκομαι μπροστά στο Woodstock του 16ου αιώνα, σε ένα Μεσαιωνικό rave. 'Εμεινα εκστατικός μπροστά στην υπέροχη οπτασία της μοναξιάς των εραστών, που αποσπασμένοι από τον κόσμο χαίρονται την φύση και τους ευατούς τους μέσα σε ένα πανυγύρι της αθωότητας, σε μιά ναρκισσιστική απόλαυση σε αυτή την θρησκευτική αλληγορία του έρωτα. `Ενας κόσμος των αισθήσεων έξω από τον χρόνο, γεμάτος ποίηση, αινίγματα και απρόοπτα.

Μιά πιό προσεκτική ματιά όμως έθετε ορισμένα ερωτήματα.`Ενα ζευγάρι, απομονωμένο σε ένα διαφανές κέλυφος, μοιάζει να φυλακίστηκε γιά την αμαρτία του, ένας νέος μπήγει λουλούδια στους γοφούς του εραστή του (;), ( σκηνή που θα ξαναδούμε στο Underground του Kustorica με την πόρνη), ένας άντρας με το κεφάλι μέσα στο νερό και πουλιά ανάμεσα στα σκέλια. Το φαινομενικά ευδαιμονικό τοπίο υπονομεύεται από μία μυστική δύναμη, μία παράξενη ουσία που επιδρά εκτρεπτικά στους ανθρώπους , παρασύροντας τους στην υπερβολή. Ποιά είναι άραγε η ηρωίνη , το ekstasy του κατά Μπός επίγειου Παράδεισου ; Οι γυμνές εύθραυστες φιγούρες,ανασφαλείς και ανέστιες μοιάζουν από τη μία χαρούμενες και από την άλλη καταδιωγμένες. Αυτός ο τόπος του αναμάρτητου ερωτισμού μοιάζει με την επιστροφή στον αποενοχοποιημένο σεξουαλισμό. Τα παιδιά των λουλουδιών βρίσκονται εδώ, αθώα και υπνωτισμένα, χλωμά και ανασφαλή. Παρόλο που οι ανθρώπινες φιγούρες μοιράζονται κάτι κοινό κατά ομάδες, κανείς δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία στους γείτονές του, σπρώχνωντας τους μακριά η αγνοώντας τους παθητικά. Κάθε μονάδα ή μικρή ομάδα βιώνει την προσωπική της περιπέτεια, δεν έχει ανάγκη τους άλλους, απολαμνάνει την δική της εμπειρία. Ο Μπός κρυφοκοιτάζει έναν, χωρίς Θεό , απελευθερωμένο παράδεισο αφιερωμένο στον εξατομικευμένο άνθρωπο. Στο δεξί κάτω άκρο του πίνακα βλέπουμε την μοναδική ενδεδυμένη φιγούρα να δείχνει προς την γυμνή σύντροφό του. Πρόκειται άραγε γιά τον Αδάμ που κατηγορεί την Εύα γιά την επικείμενη πτώση ; Η είναι ο ίδιος ο Bosch που μας καταδεικνύει την γυναίκα σαν την πηγή της ζωής σαν τον φορέα της απόλαυσης ;

Το έργο λειτουργει εξ` ίσου εντυπωσιακά σαν σύνολο όσο και αποσπασματικά. Γιά την πλήρη απόλαυση του θα χρειαζόταν κανείς διαδοχικά zoom που να αποκαλύπτουν τις λεπτομέρειες τις γεμάτες κρυφά σύμβολα, υπαινιγμούς και ερμηνευτικές ενδείξεις. Απομονωμένες οι λεπτομέρειες δημιουργούν ένα πλήθος ανεξάρτητων υπο - πινάκων, με μία ευρύτητα θεμάτων. Το σύμπαν του Bosch είναι καλειδοσκοπικό, φαντασμαγορικό και ερμητικό ταυτόχρονα. Σπασμένα κελύφη στα οποία εισχωρούν στρεβλωμένα σώματα, υδρογείοι με σφηνωμένα ακόντια και ενσφηνωμένους ψηλούς κρυσταλλικούς πύργους, αλαβάστρινους σωλήνες, σφαίρες και δοχεία εν είδη δοκιμαστικών οργάνων έτοιμα να επεξεργαστουν τα ζωικά υγρά, κάθετες τομές κατασκευών που αποκαλύπτουν τα εντόσθια των μορφών, το κοίλο και η καμπύλη , η σφαίρα και η ευθεία. Σταθερές ο ουρανός και το νερό. `Ενα σύμπαν εν εγρηγόρσει, που διαρκώς αλλάζει. Τα πρόσωπα φαίνονται εγκαταλελειμένα, εν'αναμονή. Οι κατασκευές μοιάζουν σαν να έχουν φτιαχτεί από θεικό χέρι. Ο άνθρωπος στο μεταίχμιο, στο τεντωμένο σκοινί, σε μιά ενδιάμεση εποχή με στοιχεία από διαφορετικές περιόδους. Και τα πλάσματα, μυθικής καταγωγής, επιμειξίες ειδών. Δίδυμα και τρίδυμα είδη σε απίθανους συνδυασμούς. Το ζώο που εισχωρεί στον άνθρωπο. Ιπτάμενα όντα, μισά ζώα μισά πουλιά, άνθρωποι καβάλα σε τερατόμορφα ζώα, ψάρια που πετάνε ( άλλο ένα μοτίβο που χρησιμοποίησε ο Kustoritsa στο "Arizona Dream" ). `Ενα έργο χαίον, πυρέσσον, στο μεταίχμιο του ρεαλισμού και της φαντασίας, της σάτιρας και της ενόρασης, μία πινακοθήκη των στρεβλώσεων του πραγματικού, ένα όνειρικό ταξίδι στην πραγματικότητα και στις μεταμορφώσεις της. Τα ασημαντότερα πράγματα αποκτούν μυθικό χαρακτήρα, τα συστατικά στοιχεία της πραγματικότητας υπερβάλλονται και συναρμολογούνται σε μιά ιδιότυπη μορφική κατασκευή που περιλαμβάνει ταυτόχρονα το όλον σαν μερικό και το μερικό σαν όλον.

Οι μεγάλοι κοίλοι ολόκληροι η ξεφλουδισμένοι καρποί όπου έχουν καταφύγει αρκετοί νέοι δημιουργούν ένα στενό περιβάλλον που ευνοεί μοιραία την έλξη, την επαφή, την κατάκτηση. Τα φρούτα συμπιέζονται και ρουφούνται από τους εραστές παραπέμποντας σε σεξουαλικά όργανα. Κυριαρχεί η φράουλα, συνδεδεμένη με την απόλαυση και ακολουθεί το κεράσι, που συμβολίζει τη γυναίκα. `Ενα φρούτο άλλωστε ήταν η αιτία της πτώσης από τον Παράδεισο. Σε αντίθεση με την εμπρός και την πίσω λίμνη, όπου τα δύο φύλα χαίρονται μαζί το νερό, στην μεσαία βλέπουμε να υπάρχουν μόνο γυναίκες που επιδίδονται σε ένα πνευματικό , καθαρτικό λουτρό ενώ οι άντρες δημιουργούν ένα παγανιστικό γαιτανάκι καβάλα σε άλογα, καμήλες, γρύπες, μονόκερους, τίγρεις, χοίρους. Πουλιά όλων των ειδών συμπλέκονται με τα σώματα και τα ζώα. Ερεθισμένοι από την παρουσία των γυναικών σκηνοθετούν ένα φρενήρες αρσενικό σοου με ακροβατικά. Η δύναμη της γυναίκας αναδεικνύεται με την τοποθέτησή της στο κέντρο του κύκλου και γύρω της τους αρσενικούς θαυμαστές.

`Οπως κάθε αίνιγμα το έργο είναι ανοιχτό σε διάφορες ερμηνείες. Το κεντρικό πάνελ μας παρουσιάζει την ευδαιμονία του επίγειου παράδεισου ή ένα τεράστιο όργιο ; Ο Θεός είναι πανταχού παρόν ή απουσιάζει τελείως αφήνωντας τον άνθρωπο αχαλίνωτο, στα πρόθυρα της καταστροφής και της πτώσης; ( Μην ξεχνάμε πως το επόμενο τμήμα είναι η Κόλαση, το προηγούμενο ο Παράδεισος ). Είναι αυτό το ενδιάμεσο στάδιο, είναι η πραγματικότητα, το sein του Bosch ; Οι κριτικοί τις Τέχνης στο σημείο αυτό εμφανίζονται διχασμένοι. Ερμηνεύει άραγε τα σχόλια του Αγίου Αυγουστίνου στους Ψαλμούς του Αγίου Γρηγορίου στο Βιβλίο του Ιώβ ; Είκονογραφεί τους πιστούς του Αδάμ τον 2ο αιώνα, που θεωρούσαν ότι με τη γύμνωση ανακτούν την αρχαία αθωότητα; Πρόκειται γιά μιά αλληγορία των Hermanos του Ελεύθερου Πνεύματος, τους θρησκευόμενους γυμνιστές του 15ου αιώνα ; Φαίνεται πως το έργο θα μείνει ανοιχτό σε ποικίλες ερμηνείες γιά καιρό ακόμα. Αυτό που είναι φανερό είναι πως σε όλη την σύνθεση υποβόσκει η υπόμνηση της αέναης αλλαγής, της αβεβαιότητας του κόσμου. Η όραση, η αφή και η μη-αφή είναι οι κυρίαρχες αισθήσεις. Γεγονότα συμβαίνουν η πρόκειται να συμβούν. Η αναμονή, στοιχείο στενά συνδεδεμένο με την έννοια της απόλαυσης, είναι πασίδηλη στα βλέμματα και στις κινήσεις των προσώπων.

Οι κατασκευές στο πάνω μέρος του πίνακα, παγωμένα στατικές, installations από κοχύλια, τζαμια, και κρυσταλλική, πετρωμένη βλάστηση, δεν ακολουθούν κανένα αρχιτεκτονικό κανόνα. Οι γυμνές φιγούρες αποζητουν καταλύματα γιά να στεγάσουν τον έρωτά τους , μαζεύονται σε καρπούς, σε κοχύλια, σε ένα διαφανές κέλυφος εν είδη μήτρας, συναθροίζονται πάνω σε μυθικά πλάσματα που παίζουν τον ρόλο πλοίων, δεν απομακρύνονται ποτέ από το ζωογόνο και ζωοδότες ύδωρ. Το ένα σύμβολο διαδέχεται το άλλο με ιλλιγγιώδη ταχύτητα σε μιά διαρκώς μεταμορφούμενη τοπολογία. Στο πίσω μέρος μιά σειρά ρεαλιστικών λόφων μοιάζουν να να ανήκουν στον δικό μας κόσμο και ο κήπος να μετεωρίζεται ανάμεσα στο πραγματικό και στο ονειρικό, μία ουτοπική νησίδα μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Bosch καταδικάζει αυτό που ζωγράφισε, ότι αποζητούσε την ενοχή γιά το θανατηφόρο αμάρτημα της Λαγνείας σε ένα πίνακα με τόσο διεγερτικά χρώματα, τέτοια εικαστική καθαρότητα και κυρίως τέτοια αίσθηση του αθώου και της ευδαιμονίας. Περισσότερο διερωτάται και ο ίδιος αφήνοντας ανοιχτά ερωτήματα: Είναι η απόλαυση αμαρτία; Πρέπει ο άνθρωπος να ζεί γιά το σήμερα; Είναι ο Θεός πανταχού παρών;

Ο Bosch είχε διδαχθεί πως η αμαρτία παρουσιάζεται με το πιό διεγερτικό πρόσωπο και ότι πίσω από την φυσική ομορφιά κρύβεται ο θάνατος και η καταδίκη. Tα θέματά του είναι τα θέματα που κυριαρχούν στην Ευρώπη του Μεσαίωνα: Η Τελική Κρίση, ο θάνατος, οι αμαρίες της σάρκας. `Αραγε εδώ μας παρουσιάζει έναν κίβδηλο παράδεισο η ομορφιά του οποίου οδηγεί τον άνθρωπο στην καταστροφή η το μεταίχμιο των δύο άκρων, την πραγματικότητα στην ευδαιμονική της φάση ; `Ενα είναι βέβαιο. Ο κήπος του Παραδείσου είναι αιώνιος. Ο κήπος των Ηδονών πεπερασμένος.

*" Να αγκαλιάσω εκείνη την μονάκριβη και ακτινοβόλα, που οι άγγελοι ονομάζουν Λεονώρα, και είπε το κοράκι: `Ποτέ πιά αυτή η ώρα` ".